शेरबहादुर सार्की
२०७९ कात्तिक १२ बाजुरा
बाजुरामा पछिल्लो समय फेरि छाउप्रथा ब्यूतिएपछि धमाधम छाउगोठ पनि निर्माण हुन थालेका छन् ।
स्थानीय जनप्रतिनिधि प्रहरी लगायतको सहकार्यमा बाजुरामा २०७६÷७८ साल माघमा झण्डै पाँच सयभन्दाबढी छाउगोठ भत्काएका थिए ।
छाउगोठ भत्काउने अभियान सेलाउँदै गएपछि धामीझाँक्रीको डरमा गाउँमा फेरि धमाधम छाउगोठ निर्माण हुन थालेको स्थानीय महिलाले बताएका छन् ।
बूढीगङ्गा नगरपालिका –१० का कविता विकले, कानुन भन्दा पनि गाउँका धामीझाँक्रीहरु ठुला भएपछि गाउँमा धमाधम गोठ निर्माण हुन थालेको बताउनुभयो ।
उहाँले भन्नुभयो, केही वर्ष पहिला गाउँमा छाउगोठ भत्किाउने अभियानले घरकै कोठामा बस्ने गरेका थियौ । अहिले अभियान सुस्त बनेपछि छाउप्रथा पनि ब्यूँतिदै गयो । अनी महिनावारी भएको समय महिलाहरु पनि धमाधम छाउगोठमा बस्न बाध्य भएको बताउनुभयो ।
जिल्ला प्रशासन कार्यालय बाजुराको पहलमा प्रहरी प्रशासन तथा स्थानीय निकायले सुरु गरेको छाउगोठ भत्काउने अभियानबाट यहाँका धेरै महिला महिनावारी भएको बेलामा घरमै बस्दै आएका थिए ।
पछिल्लो समय त्यो अभियान निकै सुस्त भएर सबै महिला छाउगोठमा बस्न थालेपछि फेरि अहिले धमाधम छाउगोठ निर्माण हुन थालेका हुन् ।
यसरी अहिले छाउगोठ निर्माण हुन थालेपछि महिनावारी भएका समयमा महिला फेरि पाँच दिन सम्म त्यो गोठमा बास बस्ने गरेका छन् ।
अभियानले घर नजिकै बस्न सहज बनाएका ती महिलालाई गाउँका धामिझाँक्रीले घरमा छुइ गरेको भन्दै रिसाउँन थालेपछि उनीहरु महिनावारी भएको समयमा पाँच दिन सम्म फेरि छाउगोठमा बस्न बाध्य भएको विकले बताउनुभयो ।
बाजुरामा फेरि यो छाउप्रथा कायम हुँदा अहिले महिलाहरुले महिनावारी भएको बेलामा हिउँदको चिसो र वर्खाको हिलोमा बस्नु पर्ने बाध्यता छ ।
यो बाध्यता बूढीगङ्गा नगरपालिका –१० की विकको मात्र होइन बाजुराका अन्य स्वामिकार्तिक, जगनाथ, बूढीनन्दा , त्रिवेणी बडिमालिका , बूढीगङ्गा, खप्तड छेडेदह गाउँपालिका महिला दिदिबहिनीहरुको व्यथा पनि उस्तै हो ।
यहाँका अधिकाशं महिला महिनावारी भएको बेला छाउगोठमा बस्दा अकालै ज्यान गुमाउँदै आएका छन् । भने कयौँ महिला दिदिबहिनीहरु निमोनिया , दम , हात खुट्टा दुख्ने , लगायत रोगको सिकार हुदै आएका छन् ।
बूढीगङ्गा नगरपालिका –१० की पुजा रावतले,महिनावारी भएको बेला चिसो ठाउँमा सुत्नाले अहिले म दमको बिरामी भएको बताउनुहुन्छ ।
उहाँले भन्नुभयो ,कहिले त म महिनाको दुइ पटक महिनावारी हुँन्छु , चिसोको समयमा दश दश दिनमा गोठमा सुत्नु पर्ने भएकोले मलाई चिसोको कारण दम, हात खुट्खा सुजन हुने जस्तो रोग सुरु भयो ।
गाउँमा अभियान सुरु भएको बेलामा घरको कोठामा सुत्दा केही आराम भएको थियो । फेरि गाउँमा देवता रिसायो भनेर छाउगोठमा सुत्न थाले, अनी यो रोगले पनि विस्तारै ठुलो रुप लिएको रावतले बताउनुभयो ।
प्रहरी प्रशासन स्थानीय सरकारले त महिलाहरु महिनावारी भएको बेलामा छाउगोठमा सुत्नु हुँदैन भन्ने गर्छन् । तर गाउँमा धामीझाँक्रीका कारण अहिले फेरि छाउँगोठ निर्माण हुँदैछन् । कानुन भन्दा धामीझाँक्री नै ठुला भएपछि अहिले उनीहरुकै रोहवरमा छाउगोठमा बस्नु बाध्य भएको बताउनुभयो ।
स्थानीय सरकारले छाउप्रथाको अन्त्य गर्नका लागि बाजुरामा विभिन्न कार्यक्रमहरु सञ्चालनमा ल्याएपनि धाँमीझाँक्रीका कारण अहिले सम्म प्रथा भने कायममै छ ।
त्यो प्रथाका कारण अहिले सम्म यहाँका कयौँ महिला महिनावारी भएको बेलामा छाउगोठमा बस्न बाध्य भएका छन् ।
गाउँमा दुइ वर्ष पहिला अभियान कर्ताले भत्किाएका ती छाउगोठ अहिले फेरि गाउँमा धमाधम सुरु हुन थालेका छन् ।
छाउप्रथा कुप्रथा हो, यो प्रथाको अत्य हुनु पर्छ, भन्दै विभिन्न सरकारी गैर सरकारी संस्थाहरु अभियानमा लागे तर पनि गाउँका वयोवृद्ध धामीझाँक्रीहरुका कारण यो प्रथाको अन्त्य हुन सकेन ।
देवता रिसायो भन्दै महिलालाई छामीझाँक्रीले दबाद दिदै गरेकोले यो प्रथा अहिले सम्म रहेको सामाजिक अभियन्ताहरु मनिसा रावतल बताउनुहुन्छ ।
उहाँ भन्नुहुन्छ,महिलाहरुको केही दोष छैन् । उहाँहरु महिनावारी भएको बेलामा पनि घरमा नै बस्न हुुन्छु । गाउँमा धामिझाँक्रीले रिसाउँन थालेपछि उनीहरु त्यो डरका कारण मात्र महिनावारी भएको बेलामा बाहिर बस्न थालेको बताउनभयो ।
जिल्लाको बूढीगङ्गा नगरपालिकाका कुँडी, डुँग्री, अम्कोट , बह्रमतोला, नडाग, खेतकोट, बजेडी, मुस्तोला,बसाली ताँप्रा, निमोनी, बोरावाडा, नुवाँघर , कोटवाडा, देनसायल, थुमा, बानेगाउँ सायल, झाली, खारेखेत,सिमलकोट, बायल, देउलीसैन, सेरालवाडा,बासुरेर किम्नी ,डुग्रीतोला, नुवाकोट, सिगाडा, झण्डारगाउँ, देउमाण्डौ, बदेडा तीमाडा, सेलापाखा र जुवापानी लगायतका गाउँमा अन्य ठाउँको भन्दाबढी छाउप्रथा कायमै रहेको छ ।
यो गाउँका अधिकाशं महिला पहिला देखि अहिले सम्म छाउँगोठमा नै बस्दै आएका छन् । उहाँहरुलाई छाउप्रथा गलत हो भन्ने कुराको राम्रो जानकारी पनि छ । तर उहाँहरु पनि धामीझाँक्रीकै डरका कारण छाउगोठमा बस्न बाध्य छन् ।
यो गाउँका कतिपय महिला छाउँगोठमा नै बालात्कृत समेत भए , तर पनि देउताको डरका कारण उनीहरु मनमा त्रास बोकेर भएपनि फेरि छाउगोठमा सुत्न बाध्य हुँदै आएका छन् ।
यहाँका महिलाहरुले महिनावारी भएका बेलामा दुध, दही ,महि जस्ता पोषिला खानेकुरा पनि खान पाउँदैनन् ।
महिनावारी भएको बेलामा दुध,दही, महि ,दियो भने भैँसी समेत नब्याउने हुने धामीझाँक्री बताउनुँछन् ।
यही कुसंस्कारका कारण यहाँका महिलाहरु अहिले पनि छाउगोठमा सुत्न बाध्य भएका छन् । यो प्रथा गलत हो भनेपनि यहाँका पढेलेखेकै महिला र धामीझाँक्रीले यो प्रथा अँगाल्दै आएपछि न्यूकरणमा तगारो बनेको हो ।
२०७६ पुस २४ गते बाजुराको बूढीनन्दा नगरपालिकाका –९ को पाण्डुसैनको अगाउँपानीमा रहेको छाउगोठमा सुतेका बेला आगोले निसासिएर आमा र दुइ छोरा सहित तीन जनाको ज्यान गएको थियो ।
यो घटना भएसँगै गृह मन्त्रालयले बाजुराका प्रमुख जिल्ला अधिकारीलाई निर्देशन पठाएसँगै बाजुरामा छाउगोठ भत्काउने अभियान सुरु गरेको थियो ।
त्यो अभियान सुरु भएपछि बाजुराका अधिकाशं महिला महिनावारी भएका बेला आआफ्नै घरको कोठामा सुत्ने गरेका थिए ।
अहिले त्यो अभियान सेलाउँदै आएपछि महिनावारी भएको बेला महिलाहरु फेरि छाउगोठमा बस्न बाध्य भए ।
जिल्ला प्रशासान कार्यालय बाजुराको निर्देशनमा प्रहरी ,जनप्रतीनीधि र स्थानीयले छाउगोठ तथ्याङ्क सङ्कलन सुरु गर्यो ।
२०७५/७६ सालमा १६८ र २०७६/०७७ मा ३४३ गरी बाजुराका नौ वटै स्थानीय तहमा झण्डै ५११ वटा छाउँगोठ भेटिएका थिए । 
छाउगोठ निर्माण भएका ठाउँमा पुगेर छाउप्रथा सम्बन्धित विभिन्न जनचेतना मुलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाजुराका प्रमुख सुर्यबहादुर थापाले बताउनुभयो ।
जिल्ला प्रशासनको आग्रहमा गाउँमा भेटिएका ती छाउगोठलाई जनप्रतिनिधि र स्थानीयको समन्वयमा त्यतिबेला सबै भत्काइएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाजुराले जनाएको छ ।
